Trú eða Trúarbrögð

(birtist í lesbók Morgunblaðsins 9. mars 1996)

Hvert einstakt hugtak getur táknað marga og ólíka hluti í hugum manna. Umgengni okkar við málið mynda hugmyndirnar að baki því og sömu orð öðlast þannig mismikla dýpt eftir atvikum. Orð sem vísa til huglægrar upplifunar manna eru öðrum fremur erfitt að henda reiður á þannig að allir geti verið á eitt sáttir. Trú er eitt þessara hugtaka. Margar tilraunir hafa verið gerðar til skilgreiningar og þó hugtakið verði seint höndlað til fulls geta nýjar skilgreiningar víkkað sjóndeildarhring okkar og ef til vill fært okkur þannig skrefi nær sannleikanum. Í þessari grein ætla ég að gera grein fyrir því trúarhugtaki sem James W. Fowler byggir kenningar sínar á.

James W. Fowler fæddist í N-Karólínufylki í Bandaríkjunum árið 1940. Hann lærði guðfræði og tók doktorspróf í þeirri grein 1973. Doktorsritgerð hans fjallaði um guðfræði H. Richards Niebuhrs og hefur sýn Niebuhrs á trúarhugtakið eflaust haft áhrif á hugmyndir Fowlers. Trúarhugtakið sem Paul Tillich setti fram í bók sinni Dynamics of faith er einnig af sama meiði, þannig að skilningur Fowlers er þekktur innan trúarheimspekinnar.

MANNSEÐLIÐ

Maðurinn hefur sérstöðu meðal lífvera. Hann lifir í heimi efasemda, hann spyr spurninga um tilgang og merkingu. Allt sem hann gerir þarf að hafa tilgang. Þannig gerir tilgangsleysið verk mannsins merkingarlaus og tóm. Tilgangur lífs okkar og merking eru vakin af reynslu okkar og samskiptum við aðra. Í lífi okkar erum við sífellt að byggja við og breyta hugmyndum okkar og móta atferli okkar með tilliti til þess sem gerist í umhverfinu. Á sama hátt mótum við umhverfið með hugmyndum okkar og framkomu. Þetta ferli lærdóms og mótunar er þannig gagnvirkt og síbreytilegt.

Í þessu mótunarferli eru samkvæmt skilningi Fowlers tveir þættir, vitsmunaþáttur og tilfinningaþáttur. Þessir þættir eru að vissum hluta bæði samþættir og gagnvirkir hvor á annan. Vitsmunalegi þátturinn rannsakar þá hluti sem við er átt og kemst að niðurstöðu sem hefur áhrif á tilfinningaþáttinn. Tilfinningaþátturinn metur því næst áreitið og kemst að niðurstöðu á grundvelli tilfinninganna. Ef þessir tveir þættir slá sama hljóm myndast sannfæring (þ.e. fullvissa á okkar forsendum) sem verður hluti af hugsanakerfi okkar. Ef viðfangsefnið nær ekki að sannfæra okkur er því ýtt til hliðar eða það verður afl til að ýta við eða breyta kerfinu. Tilfinningaþátturinn hefur líka áhrif á þann vitsmunalega með því að gefa hugmyndir um réttar lausnir út frá þeirri reynslu sem einstaklingurinn hefur af viðfangsefninu. Tilfinningaþátturinn getur þannig stuðlað að vitsmunalegri lausn á grundvelli þeirra hugmynda sem fyrir voru. Þetta ferli styður þá hugmyndir okkar og festir þær enn betur í sessi. Þessir eiginleikar mannsins að leita tilgangs og tilhneiging hans til að sættast við umhverfið eru hornsteinar trúarhugtaks Fowlers.

SKILGREINING Á TRÚ

Skilgreining Fowlers á hugtakinu trú er þríþætt:
1. Trúin er aðferð eða leið fólks inn á átakasvið lífsins.
2. Trúin er leið til að finna samhengi og merkingu þess sem hefur áhrif í lífi okkar.
3. Trúin er aðferð til að sjá sjálfan sig í tengslum við aðra á sameiginlegum forsendum viðhorfa, merkingar og tilgangs.
(James W. Fowler: Stages of faith, bls. 4.)

1. Trúin er innsti kjarni mannsins, það afl sem knýr hann áfram. Í ljósi trúar sinnar á maðurinn hugmyndir, drauma og hugsjónir sem valda árekstrum, eða átökum, við það sem ekki samræmist hugmyndum hans . Á grundvelli trúar sinnar setur maðurinn "reglur" og allt í umhverfinu sem ógnar þeim reglum hans kallar fram átök. Ef trúin væri ekki til staðar yrðu þessi átök engin og maðurinn lifði í merkingarlausum heimi þar sem allt væri tekið gott og gilt. Það má því segja að trúin skapi átök jafnframt því sem hún er leið til að vinna úr þeim á grundvelli þess sem við trúum á.

2. Trúin gefur hugsunum okkar og hugmyndum samhengi og merkingu. Á grundvelli trúarinnar sjáum við tengsl þeirra þátta sem við veljum í lífinu og varða okkur mestu. Að sama skapi er trúin það afl sem skýrir gjörðir okkar og hvað við látum hafa áhrif á okkur.

3. Allir menn hafa þörf fyrir að finna sína líka í samfélaginu. Við hópum okkur saman á margvíslegum forsendum eftir litarhætti, kyni, stétt eða stjórnmálaskoðunum. Trúin er aðferð mannsins til að sjá sjálfan sig í tengslum við aðra á forsendum innri manns. Trúin er virkt ferli sem felur alltaf í sér samskipti við einhvern annan. Hún felur í sér traust á öðrum, að reiða sig á einhvern, vera einhverjum háður. Að sama skapi gerir trúin kröfur um einhvers konar gagnkvæmi af okkar hálfu. Trúin sem tengsl við aðra er samspil einstaklings, hóps og þeirra sameiginlegu skoðana, gilda og afla sem tengir fólkið saman. Við tengjumst öðrum í trausti á grundvelli sameiginlegra hugmynda sem verður grunnur þess samfélags sem hópurinn myndar. Þessum sameiginlegu hugmyndum er miðlað með hugtökum, athöfnum og túlkunum sem eru hinn raunverulegi grundvöllur samfélagsins. Með samfélagi við aðra öðlast trúin tilveru, þar sem hún nýtur sín á forsendum sem hafa verið mótaðar í áþreifanlegt form af öðrum sem svipaðan grunn höfðu. Þessi samsömun við aðra gerir okkur þannig kleift að skerpa trú okkar og gera hana hlutlægari.

HINAR ÍTRUSTU AÐSTÆÐUR

Maðurinn gerir sér hugmyndir um hluti í umhverfi sínu. Trú okkar mótast af því hvaða augum við lítum lífið og tilveruna. Þessi lífssýn okkar er grundvölluð á hugmyndum okkar um hvað okkur þykir eftirsóknarverðast í lífinu og á hvaða hátt hlutunum er varið á allra besta veg. Allar þessar hugmyndir kalla fram heilstæða mynd sem verður um leið mark til að keppa að. Þessar bestu hugsanlegu aðstæður kallar Fowler the ultimate environment eða hinar ítrustu aðstæður (þýð. Sigurður Pálsson, Ritröð Guðfræðistofnunnar 6). Dæmi um þannig hugsanaheild er himnaríki kristinna manna. Þar sameinast allar hugsjónir þeirra, allt það besta og um leið er öllu því sem talið er illt úthýst. Það má segja að þessar hugmyndir okkar um hið fullkomna ástand sé raunveruleg trú okkar, því allt ferli trúarinnar er dregið áfram af þessari heildstæðu draumsýn.

Eins og þessi umfjöllun skýrir er trúarhugtak Fowlers ekki trúfræðilegt í almennum skilningi þess orðs, heldur fremur sálfræðilegt eða heimspekilegt. Hugtakið skerpir mjög muninn á trú og trúarbrögðum. Fowler gefur trúnni mjög djúpa og víða merkingu um leið og hann dregur úr merkingu trúarbragðanna með því að skilgreina þau sem tæki til að gefa okkar síbreytilegu eðlisbundnu hugmyndum merkingu.