Unglingsárin - Adolecence

Fyrir nokkru síðan horfði ég á þættina Adolescence á Netflix. Þættirnir hafa vakið fjölbreytilega umræðu þar sem hver gagnrýnandi sér þættina með sýnum augum. Sumir gagnrýnendur líta svo á að meginþema þáttanna sé neikvæð áhrif samfélagsmiðla á geðheilsu barna og unglinga, aðrir telja að þættirnir fjalli um vanda ungra drengja og staðalmyndir kynjanna, enn aðrir telja að þættirnir fjalli um neikvæð áhrif netsamfélaga á þroska barna og unglinga og enn aðrir telja að megin viðfangsefni þáttanna sé hvernig efnahagsleg eða menningarleg staða hefur áhrif á möguleika og líðan ungmenna.

Fjölmargir mögulegir á túlkun er án vafa eitt af því sem hefur gert þættina vinsæla og vakið upp ýmis konar umræður um allan vestrænan heim. Eins og aðrir sem hafa fjallað um þættina sá ég þættina strax frá mínum reynsluheimi. Frá þeim heimi sem ég hef talað fyrir í mörg ár sem gagnrýnir skólakerfið fyrir það djúpa tengsla- og merkingarleysi sem nútíma skólakerfi skapar milli barna og fullorðinna og hvernig skólakerfið nær oft ekki að mæta þörfum barna og unglinga. 

Í þáttunum er saga 13 ára stráks, Jamie, sem sýnir hvernig viðkvæmi unglingsáranna getur sprungið út í vanlíðan og ofbeldi þegar bæði heima og í skóla eru mikil átök, misskilningur og of lítil raunveruleg aðstoð eða skilningur frá umhverfinu.

Þættirnir sýna mjög ítarlega hvernig sífellt meiri gjá myndast á milli kynslóða. Fullorðnir í sögunni – foreldrar, kennarar og aðrir – eiga erfitt með að skilja hvað fer fram í lífi unglinganna; þeir átta sig hvorki á stafrænum raunveruleika barna sinna né þeim félagslegu og sálfræðilegu þrýstingi sem þau búa við. Í því samhengi má ganga svo langt að tala um kerfisbundin mistök samfélagsins og foreldra við að verja börnin sín eða ná til þeirra, ekki síst þegar kemur að því að skilja vanlíðan þeirra, hvaða merkingu áhættuhegðun þeirra hafur og hvaða áhrif neikvæð upplifun á skólakerfinu getur haft á börn og unglinga sem eru að þroskast. Þættirnir sýna fram á hvernig reglur og viðmiðanir fortíðar virka ekki lengur og hvaða skaðlegu áhrif það hefur þegar menning barna slitnar frá menningu fulloðrinna sem ekki hafa getu til að hafa áhrif á samskipti og hugsun barnanna.

Þessi gjá er lýst sem tragískasta þáttinum í sögunni: foreldrar Jamie eru ráðvilltir og einangraðir, þeir tala um að lífið ráðist mikið af því að unglingarnir tali eigin tungumál og leyni áhugamálum og vandræðum sínum fyrir þeim, og þeir viti ekkert um þá heimssýn og þann þrýsting sem börnin lifa við á netinu og innan jafningjahópsins. Þeir spyrja sig í örvæntingu hvort þeir hefðu átt að grípa inn í eða hvort þeir voru orðnir of aftengd veruleikanum.

Í þáttunum er skólinn ekki aðeins vettvangur náms heldur líka félagslegra átaka, eineltis og mikillar óvissu. Það er undirstrikað að skólakerfið er illa í stakk búið til að mæta afleiðingum sálræns og félagslegs álags sem fylgir nútíma unglingum, hvort sem er vegna áfalla heiman frá, neteineltis, tímapressu, eða krefjandi prófa og agareglna. Þetta fellur að niðurstöðum rannsókna: nútíma skólakerfi getur auðveldlega bætt á áfallastreitu og kvíða, sérstaklega ef börnin upplifa einangrun, vantraust til fullorðinna eða vantar uppbyggilegar tengsl.

Þættirnir eru vissulega listræn smíð og endurspeglar ekki raunverulegt skólastarf eða raunveruleg tengsl barna og fullorðinna. Þrátt fyrir það geta þeir sem þekkja nútímaskólakerfi komið auga á þá ósýnilegu veggi sem nútíma skólakerfi byggir milli menningar barna og fullorðinna í skólakerfinu. Flestir sem þekkja íslenskt skólakerfi geta myndað hugrenningartengsl um kosti þess að íslenskt skólakerfi geti verið meira manneskjuvænt og sveigjanlegra gagnvart erfiðleikum barna. 

Þættirnir beina sjónum að því að næstu skref samfélagsins eru að skapa öruggari, tengdari og skilningsríkari umhverfi – bæði á heimili og í skólum – þannig að börn og unglingar fái stuðning fremur en að brotna niður undan þrýstingi nútímans.

Ofbeldi barna gagnvart kennurum

Í gær var á Stöð 2 viðtal við Soffíu Ámundadóttir kennara um ofbeldi nemenda gagnvart kennurum. Nú ætla ég ekki að draga úr alvarleika þess sem Soffía talar um en ég vil benda á að þegar barn ræðst á kennara er það barn að öllu jöfnu búið að ráðast á tugi barna og misþyrma þeim andlega og líkamlega án þess að skólinn hafi stöðvað það. Ofbeldi nemenda gagnvart kennurum er því ekki sérstakt vandamál heldur aðeins toppurinn á ísjakanum á stærra og alvarlega máli.

Hluti af því vandamáli er vegna þess að skólinn hlustar ekki nógu vel á foreldra og börn, ekki vegna þess að foreldrar hlusta ekki nógu vel á skólann. Á sama hátt og það er ekki fyrsta viðbragð barns að ráðast á kennarann er það ekki fyrsta verk foreldra að mæta með lögfræðinga í skólann. Foreldrar mæta með lögfræðinga í skólann vegna þess að á þá er ekki hlustað, barnið þeirra fær ekki viðunandi lausn í skólanum og aðferðir sem skólinn býður virkar ekki til annars en að framlengja vandann. 

Það vantar auðmýkt í skólakerfið, að viðurkenna vandann og viðurkenna að kennarar hafa ekki lausnir, auðmýkt gagnvart því að kanski hafa foreldrar lausnina eða hægt er að foreldrar og kennarar vinni saman að lausn vandans. Það er ágætt að vera sérfræðingur en foreldrar og barnið sjálft eru þó alltaf meiri sérfræðingar í líðan og upplifun barnsins en sá sem hefur kennslufræðileg og uppeldisfræðilega sérþekkingu. 

Skólar hafa ekki nægar leiðir til að fara en þeir hafa samt margfalt meiri aðgang að sérfræðingum og úrræðum en foreldrar og börn. Skólar hafa vald sem foreldrar hafa ekki og stuðning stjórnkerfis og lögfræðinga sem fæstir foreldrar gætu látið sig dreyma um. Í því samhengi eru foreldrar alltaf valdaminni en starfsmenn skólans og það er mikilvægt að muna það í allri umræðu um samskipti heimilis og skóla. 

Ofbeldi barna gagnvart kennurum er birtingarmynd valdaleysis barnsins og foreldra þess, hegðun sem felur í sér uppgjöf gagnvart skólakerfinu og fyrirlitningu gagnvart skólastarfi og getu þess til að koma með úrræði sem virka. 

Ofbeldi barns gagnvart kennara er hegðun barns sem hefur í skólnaum lært að hata sjálfan sig.  

Kennari Íslands – Mikilvæg fyrirmynd (Herdís Egilsdóttir)

 Skipulag skóla hefur mikil áhrif á menningu og gildi starfsmanna og móta það starf sem þar fer fram. Til að bæta skólastarf á Íslandi þarf nýja hugsun, nýja menningu og þar með nýtt skipulag.

Við á Íslandi höfum átt marga góða kennara, einn af áhrifamestu og framsæknustu kennurum sem við höfum átt er Herdís Egilsdóttir. Herdís var frumkvöðull í kennsluaðferðum og námsefnisgerð en mikilvægasta arfleigð hennar er að mínu mati viðhorf hennar til barna. Á viðhorfum Herdísar ættum við að byggja okkur nýtt íslenskt menntakerfi, gera skipulag um menntun á íslandi þar sem hlúð er að þeim viðhorfum sem Herdís hafði til nemenda sinna.  Slíkt viðhorf er grunur allrar menntunar og forsenda þess að við getum innleitt hugmyndir um skóla án aðgreiningar.  

Herdís Egilsdóttir bara mikla umhyggju fyrir velferð allra barna og hafði djúpt og kærleiksríkt viðhorf til nemenda sinna. Hún leit á börn sem jafningja og lagði áherslu á að hafa samskipti við þau sem fullgilda einstaklinga og tala við þau á máli fullorðinna. Herdís trúði á mikilvægi þess að undirbúa börn fyrir lífið með því að efla sjálfstæða hugsun þeirra, sjálfstraust og ábyrgðartilfinningu. Herdís lagði mikla  áherslu á fyrirgefningu og mikilvægi þess að kennarar biðji börn afsökunar þegar þeim hefur mistekist, það taldi hún afar mikilvægt til að skapa góð og nærandi tengsl milli kennara og nemenda sem síðan er forsenda merkingarbærs náms.

Herdís taldi að mikilvægasta tækið í kennslunni væri tengsl kennara og barna. Slík tengsl þyrftu að  byggjast á trausti, virðingu og skilningi. Kennarar ættu að vera leiðbeinendur sem veita börnum stuðning og hvatningu, en einnig að hlusta á þau og taka tillit til þeirra sjónarmiða. Herdís lagði áherslu á mikilvægi þess að kennarar sýni umhyggju og áhuga á velferð barna, þar sem slík tengsl geta haft jákvæð áhrif á námsárangur og sjálfsmynd nemenda. Með því að byggja upp jákvæð og traust tengsl geta kennarar hjálpað börnum að þróa með sér sjálfstraust og áhuga á námi.

Þetta viðhorf Herdísar birtist í fjölmörgum viðtölum og greinum sem til eru svo og í störfum hennar með þróun Landnámsaðferðarinnar, þar sem hún setti þroska nemenda í forgang fram yfir hefðbundna fræðslu. Hún hvatti nemendur til að skapa samfélag, fylgjast með náttúrunni og taka ábyrgð á eigin verkum, sem opnaði hug þeirra fyrir lausnaleit og ábyrgð.

Til að byggja nýtt skipulag í skólamálum á Íslandi þarf að kerfisbinda viðhorf og vinnubrögð Herdísar. Umbuna og styðja við jákvætt viðhorf gagnvart börnum og hafa aðgengilegar kennsluaðferðir sem fóstra slík viðhorf. Það þarf að hvetja til þess að fullorðið fólk innan skólans skoði málin út frá sjónarhorn barnsins og þjálfist í að viðurkenna og leiðrétta eigin mistök og að tala við nemendur á jafningjagrundvelli.

Arfleigð Herdísar Egilsdóttir - Vegvísir fyrir nútíma skólastarf

Í Kennaraháskólanum 1992- 1995 kynntist ég fyrst kennsluaðferðum og hugsun Herdísar Egilsdóttir og Ísaksskóla. Ég kom utan að landi og hafði því aðeins kynnst aðferðum Herdísar í fjölmiðlum því á þessum tíma var talsvert um viðtal við hana um kennsluaðferðir og á þeim viðtölum byggði ég greiningu mína.

Í kennaraháskólanum skoðaði ég hugmyndir hennar og skilgreindi sem barnmiðaða kennslufræði. Herdís var þó aldrei kennari með kennslufræði heldur var hún fyrst og fremst sjálf holdgerfinur kennslufræðinnar, brennandi af áhuga á kennslu og börnum og var því í sjálf í eigin persónu einhverskonar kennslufræði.

Í minni kennslu hef ég reynt að formgera þær hugmyndir sem Herdís birti í sinni vinnu. Ég hef því miður ekki fundið út hvaða fræðilegu strauma hún fangaði og kannski hafa þeir ekki verið til staðar en mér þykir þó líklegt að hún og Ísaksskóli hafi orðið fyrir áhrifum að kennslufræði Guðmundar Finnbogasonar (1873–1944) og kennslufræði frá Evrópu sem kennd er við Martinus Jan Langeveld (1905–1989), en ég hef í raun ekkert fyrir mér í því.

Í kennaraháskólanum greindi ég kennslu og viðhorf Herdsar í 5 flokka sem ég síðar notaði sem mitt leiðarljós í kennslu og stjórnun. Flokkarnir eru eftirfarandi:

1. Einlæg, raunveruleg tengsl (Heiðarleg tengsl)
Áhersla Herdísar var alltaf á raunveruleg, lifandi og heiðarleg tengsl við nemendur sína og foreldra þeirra. Í viðtölum lýsir hún því hvernig hún leitaði allra leiða til að leysa vanda barna og hún leit á allan vanda barna sem námsvanda því hún hafði djúpan skilning á því að svangt, vansælt eða kvalið barn gat ekki lært. Herdís lagði mikið upp úr að ræða við börn eins og jafningja, nota ekki annað orðalag en henni var tamt og segja ekkert frá eigin huga sem ekki var heiðarlegt og rétt.

2. Víðsýni og lausnaleit (Opið hjarta)
Herdís lagði áherslu á að börn sköpuðu merkingarbær tengsl við námsefnið og litu á skort á þekkingu sem áskorun og verkefni sem spennandi væri að fást við. Heimurinn var allur undir í kennslunni hjá Herdísi og ekkert sem barn spurði um eða langaði að fræðast um var óviðkomandi námsefninu. Sífelld tengsl milli alls konar hugmynda og hluta, sífelld lausnaleit og sköpun stefndi að námi sem hafði djúp merkingarbær tengsl í huga barnsins.  

3. Kennsla frá sjónarhorni barnsins (Áhersla á raddir barna)
Barnamiðuð kennslufræði er kennslufræði sem leggur sérstaka áherslu á þarfir, áhugamál, reynslu og þroska einstakra nemenda. Í stað þess að fylgja fastmótuðum kennsluáætlunum sem henta einkum kennurum eða námsefni miðar barnamiðuð kennslufræði að því að skapa námsumhverfi þar sem börnin sjálf eru í brennidepli. Hér er áhersla lögð á þátttöku nemenda í námi, sjálfstæði þeirra og getu til að taka ábyrgð á eigin lærdómi. Slíkt nám er sveigjanlegt, einstaklingsmiðað og byggir á virku samstarfi milli nemenda og kennara.

4. Að rækta hæfileika hvers og eins (Meðfædd leiðtogahæfni barna)
Herdís tók skoðanir barna alvarlega og hjálpaði þeim að rækta hæfileika sína og nýta þá til góðs. Í Herdís lagði áherslu á að þekkja styrkleika, veikleika, áhugamál og hæfni hvers nemanda til að skipuleggja nám sem hentar hverjum og einum, þroska sérstaka hæfileika og raungera þá í lífi sínu.

5. Rækta mannauð í samfélagi (Leiðtogasamfélag)
Herdís lagði mjög áhugaverða áherslu á samfélagið í kennslu sinni. Á mikilvægi þess að börn tækju alltaf afleiðingum gerða sinna og kláruðu að leysa úr ágreiningsmálum sínum áður en lengra var haldið. Herdís leit á hvern bekk og skólann sem samfélag þar sem rými var fyrir alla og þar sem hæfileikar og framlag allra var mikilvægt fyrir samfélagið. Fjölbreytileiki í samfélaginu var auðlind sem gerði það sterkara og hæfara til að takast á við óvissa framtíð.

 Í mínu starfi sem kennari og skólastjórnandi hef ég nýtt mér leiðarljós Herdísar. Í námi mínu í stjórnun skrifaði ég  meistararitgerð sem heitir Heiðarleg tengsl – Opið hjarta og fjallaði þar um hvernig hægt er að byggja stofnanir eins og skólastofnanir úr frá þeim gildum. Í kennslunni hef ég sífellt talað fyrir röddum barna og sett upp skipulag þar sem börn nýta leiðtogahæfni sína og líta á skólann sinn sem leiðtogasamfélag.

Að læra að hata sjálfan sig

Hvers vegna þurfum við að breyta skólakerfinu? Það er svo ágætt eins og það er, nokkur vandamál sem má auðveldlega bæta úr, ekkert sem þarf að gera veður út af. 

Það eru margar ástæður fyrir því að breyta þarf íslensku skólakerfi:

Börn læra ekki nóg í skólum, tíma þeirra er illa varið, mörg eyða mestum hluta skóladagsins í að bíða eða vinna verkefni sem ekki skilja eftir sig merkingarbært nám. 

Börnum líður illa í skólum, ekki öllum börnum, en of mörgum. Börn með skilgreindar sérþarfir (öll börn eru í raun með sérþarfir) eiga mjög oft erfitt með að fóta sig í almennu skólakerfi því það er ekki nógu sveigjanlegt.  

En alvarlegasta vandamálið er það að í skólanum læra börn að hata sjálfan sig vegna þess að mannréttinda þeirra er ekki gætt. Í skólanum er þess ekki gætt að sum börn brjóti mannrétti annarra barna. Í skólanum er talað niður til barna, hæðst að og gerð hróp að þeim, gert lítið úr hegðun þeirra og sannfæringu, þau eru einangruð og útskúfuð úr félagahópi, baktöluð, beitt ógnunum og líkamlegu ofbeldi, eigur þeirra skemmdar og þeim meinað að segja skoðun sína!  Allt þetta er brot á mannréttindum og þetta á sér stað í hópi barna í hverjum einasta skóla landsins – á hverjum einasta degi!

Agaleysi er vandamál í íslenskum skólum, allir sem hafa heimsótt grunnskóla í einhverju öðru landi geta vitnað um það. Hvergi nema á Íslandi leyfast hlaup, óp og köll stöðugt á göngum skólans, hvergi nema á Íslandi leyfist viðvarandi hávaði í kennslustundum. Hvergi nema á Íslandi sitja kennarar þegjandi yfir því að hafa misst valdið í kennslustofunni og hópur barna sem kennarinn ræður ekki við hefur tekið það yfir. 

Hér þarf að opna augun.

Viðtal á Samstöðinni

Ísland í fararbroddi í slysavörnum barna – Tími til að sinna sálrænum áföllum þeirra

Þegar ég var að alast upp var hluti veruleikans sífelld slys á börnum sem í mjög mörgum tilfellum leiddu til dauða. Flestir áttu vini sem höfðu drukknað í sundlaug eða í sjónum, hafði fallið úr um glugga eða fallið af klettum eða slasað sig lífshættulega í gömlum byggingum eða húsagrunnum. Þetta er ekki veruleiki barna í dag.

Stundum höldum við að samfélagið breytist af sjálfum sér en í flestum tilfellum verða breytingar vegna þrotlausrar vinnu fólks sem hefur áhuga og þekkingu og fær stuðning ráðamanna til að beita áhrifum sínum i samfélaginu.   Í viðtali við Herdísi á samstöðinni kom fram að þegar hún hóf forvarnarstarf við slysavarnir barna voru slys á börnum margfalt fleiri á Íslandi en á hinum norðurlöndunum en vegna mikillar vinnu við forvarnir og einbeittum vilja hennar náðist einstakur árangur í að fækka slysum á börnum.

Í dag lítum við á lága slysatíðni barna sem sjálfsagt mál. Hins vegar lítum við á vanlíðan barna, skólaforðun, kvíða og þunglyndi barna sem hluta af okkar daglega veruleika sem fáir vita hvernig þeir eiga að bregðast við.

Ég þekki skólakerfið vel og vil því beina sjónum af því. Á hverjum degi fara fram mannréttindarbrot á börnum í skólum landsins. Þessi mannréttindabrot skapa mikla vanlíðan barna auk þess sem það byggir upp neikvæða menningu meðal barna þar sem ýmis konar útskúfun og andfélagsleg hegðun fær næringu sína. Í þessari þróun teljum við fullorðna fólkið okkur trú um að við getum ekkert gert.

Andféalgsleg hegðun er hegðun einstaklinga sem skerðir getu annarra til þess að nýta hæfileika sinna og mannréttinda. Anfélagsleg hegðun birtist í útilokun, höfnun, baktali, særandi  eða niðurlægjandi orðbragði, frelsissviptingu, eignatjóni eða líkamsmeiðingum. Andfélagsleg hegðun er bæði dulin og sýnileg en áhrif hennar er greinileg í áhrifum á menningu og líðan einstaklinga.

Samkvæmt Barnasáttmála Sameinuðu þjóðanna hefur Ísland skuldbundið sig til að verja börn gegn hvers konar árás á sæmd þeirra og eða mannorð og samkvæmt sáttmálanum á hvert það barn sem lendir í slíkri lífsreynslu rétt á aðstoð og vernd hinna fullorðnu. Barn á að njóta öryggis í skólanum. Slíkar árásir eiga sér samt stað í hópi barna – í hverjum einasta skóla landsins – á hverjum einasta degi. Í skólanum er talað niður til barna, hæðst að og gerð hróp að þeim, gert lítið úr hegðun þeirra og sannfæringu, þau eru einangruð og útskúfuð úr félagahópi, baktöluð, beitt ógnunum og líkamlegu ofbeldi, eigur þeirra skemmdar og þeim meinað að segja skoðun sína! Í hverjum einasta skóla landsins – á hverjum einasta degi!

Þrátt fyrir að hafa tekið stór skref í líkamlegu öryggi barna er ljóst að Ísland á enn langt í land þegar kemur að því að tryggja sálræna vellíðan þeirra. Í samfélaginu er mikið áreiti og heimilisaðstæður barna eru oft ekki góðar en það er þó frumskylda okkars sem samfélags að gæta þess að kerfinu okkar hafi jákvæð og uppbyggileg áhrif á barnið og bæti andlega líðan þess. Staðan í skólakerfinu í dag er því miður ekki þannig.

Nú þarf nýja Herdísi sem fræðir okkur um hvað það er sem eykur vanlíðan barna og hvað það er sem við sem samfélag og uppalendur getum gert.

Það er mikilvægt að við hugsum um öryggi barna sem órofna heild. Líkamlegt öryggi og sálræn vellíðan eru órjúfanlega tengd. Ísland hefur sýnt að það getur verið leiðandi afl þegar kemur að því að verja líf barna; það sýna slysavarnaraðgerðirnar sem hafa skilað heimsmetnaðarfullum árangri. Nú er hins vegar brýnt að við snúum okkur markvisst að því að byggja upp næmt og réttlátt samfélag sem tekur tillit til þess að börn hafi meiri þörf en nokkru sinni fyrr fyrir virkan stuðning og vernd gegn áföllum.

Eftir því sem Ísland innleiðir betur ákvæði Barnasáttmálans ættu stjórnvöld, skólar, foreldrar og samfélagið í heild að einbeita sér að því að skapa barnaumhverfi þar sem ekki aðeins líkamlegt öryggi þeirra er tryggt, heldur einnig andlegir styrkleikar þeirra eru ræktaðir og þeim gefin merkingarbær rödd. Það er sá jarðvegur sem heilbrigð samfélög vaxa úr.

Viðtal á Samstöðinni við Herdísi um slysavarnir barna

Fjölbreytileikinn í íslensku skólakerfi: Erum við á réttri leið

 Á undanförnum árum hefur íslenska skólakerfið lagt mikla áherslu á fjölbreytileika, einstaklingsmiðað nám og valdeflingu nemenda. Þessi nálgun hefur verið í takt við alþjóðlegar strauma í menntamálum, þar sem markmiðið er að mæta þörfum hvers og eins nemanda og skapa skólaumhverfi sem tekur mið af ólíkum bakgrunni, hæfileikum og áhuga. Hins vegar virðist sem þessi áhersla sé nú að hörfa, bæði hér á landi og víðar, og aðrar leiðir séu teknar upp sem draga úr rými fyrir fjölbreytileikann. Þetta vekur spurningar um hvert við stefnum og hvort við séum að missa sjónar á þeim gildum sem við höfum áður talið mikilvæg.

Afturhvarf til stýringar og atferlismótunar

Í stað þess að þróa áfram leiðir til að valdefla börn og gefa þeim rödd innan skólakerfisins, virðist sem við séum að snúa aftur til meiri stýringar og áherslu á atferlismótun. Þessi þróun birtist í aukinni áherslu á staðlaðar lausnir, stýringu og reglufestu, þar sem nemendur eru frekar mótaðir til að fylgja fyrir fram ákveðnum reglum og væntingum en að fá tækifæri til að tjá sig og taka þátt í eigin námi. Þetta getur leitt til þess að fjölbreytileikinn, sem áður var í forgrunni, verður settur til hliðar í þágu einsleitari nálgunar.

Þessi breyting er ekki séríslenskt fyrirbæri. Í samtölum við kennara og menntunarfræðinga í Bandaríkjunum kemur fram að þar sé sama ferlið í gangi. Þeir lýsa því hvernig áherslan á fjölbreytileika og valdeflingu nemenda hefur vikið fyrir aukinni stýringu og áherslu á hegðun og árangur samkvæmt stöðluðum mælikvörðum. Þetta er áhyggjuefni, þar sem það bendir til þess að við séum að missa sjónar á mikilvægi þess að mæta ólíkum þörfum nemenda og skapa skólaumhverfi sem styður við fjölbreyttan hóp barna.

Af hverju er þetta að gerast?

Ein ástæða fyrir þessari þróun gæti verið sú að við höfum ekki fundið nægilega góðar leiðir til að valdefla börn og gefa þeim rödd innan skólakerfisins. Enn fremur getur það verið vegna þess að við höfum ekki náð að skilja nógu vel hugmyndina um skólastarf sem leggur áherslu á fjölbreytileika og hvaða aðferðir eru farsælastar til að ná þeim árangri sem slík áhersla þarf á að halda. Það er flókið og krefjandi verkefni að skapa skólaumhverfi sem tekur mið af fjölbreytileika og gefur öllum nemendum tækifæri til að blómstra. Þegar slíkar tilraunir skila ekki tilætluðum árangri, eða þegar þær virðast of tímafrekar og kostnaðarsamar, getur verið freistandi að snúa aftur til einfaldari lausna, eins og stýringu og atferlismótunar.

Ný bók um kosti og galla atferlismiðaðs náms

Nýlega skrifaði ég bók sem fjallar um þennan vanda og þá þróun sem við sjáum í íslensku skólakerfi og víðar. Í bókinni legg ég fram kosti og galla þess að leggja áherslu á atferlismiðað nám. Ég skoða hvernig þessi nálgun getur verið gagnleg í ákveðnum aðstæðum, en einnig hvernig hún getur dregið úr rými fyrir fjölbreytilegar skoðanir, skapandi hugsun og valdeflingu nemenda. 

Í bókinni legg ég fram áherslur og hugmyndir um hvernig hægt er að nýta kosti atferlisstefnunnar án þess að missa sjónar á mikilvægi fjölbreytilegra skoðana og hugsunar. Ég tel að það sé hægt að finna jafnvægi þar sem við nýtum styrkleika atferlismiðaðs náms, eins og skýr markmið og skipulag, en á sama tíma tryggjum að nemendur fái tækifæri til að tjá sig, þróa eigin rödd og taka þátt í eigin námi. Þetta jafnvægi er lykilatriði ef við viljum byggja upp menntakerfi sem styður við fjölbreyttan hóp barna og undirbýr þau fyrir framtíðina.

Hvert viljum við stefna?

Þessi þróun vekur mikilvægar spurningar um framtíð íslenska skólakerfisins. Viljum við halda áfram á þessari braut, þar sem fjölbreytileikinn fær minna rými og stýring og atferlismótun verða ráðandi? Eða viljum við leita leiða til að styrkja áhersluna á fjölbreytileika og valdeflingu nemenda, jafnvel þótt það krefjist meiri vinnu og nýrra lausna?

Þróunin í átt að meiri stýringu og atferlismótun í íslensku skólakerfi er áhyggjuefni, sérstaklega ef hún dregur úr rými fyrir fjölbreytileika og valdeflingu nemenda. Við þurfum að íhuga hvort þetta sé sú leið sem við viljum fara, eða hvort við viljum leggja meiri áherslu á að þróa áfram skólaumhverfi sem tekur mið af ólíkum þörfum og gefur öllum nemendum tækifæri til að blómstra. 

Í bókinni minni legg ég áherslu á að við þurfum ekki að velja á milli þessara tveggja nálgana – fjölbreytileika og atferlismiðaðs náms. Við getum nýtt styrkleika beggja til að byggja upp menntakerfi sem er bæði skipulagt og sveigjanlegt, þar sem nemendur fá tækifæri til að vaxa og þróast á eigin forsendum. Spurningin er: Erum við tilbúin að taka þessa áskorun?