Mikilvægi tjáningafrelsis

Þú ert í samkvæmi. Þú hittir einstakling sem þú hefur ekki talað við áður. Þið farið að tala um mál sem þú hefur sterkar skoðanir á, hann er á andstæðri skoðun. Hvað gerir þú?

Verður þú óróleg/ur og reynir að sannfæra viðmælandann um þína eigin skoðun?  Eða mætir þú honum með forvitni og löngun til að kynnast sjónarmiði sem virðast leiða til gjörólíkrar niðurstöðu en þín eigin rök?
Vilt þú búa í samfélagi þar hvatt er til gagnrýninnar hugsunar?

Í 8. kafla rannsóknarskýrslu Alþingis er fjallað um siðferðilegar ástæður hrunsins.  Í viðauka fjallar Dr. Hulda Þórisdóttir um aðdraganda og orsakir efnahagshrunsins á Íslandi frá sjónarhóli félagslegrar sálfræði. Umfjöllunin ber titilinn "Afsprengi aðstæðna og fjötruð skynsemi". Niðurstaða Huldu er að umræða í þjóðfélaginu fyrir hrun hafi ekki einkennst af gagnrýninni hugsun og forvitni til að kynnast nýjum hugmyndum heldur mun frekar af því sem hún kallar markmiðsdrifna hugsun.

Þegar fólk beitir markmiðsdrifinni hugsun þá leitar það eftir upplýsingum í umhverfinu sem styður skoðanir þess og markmið. Upplýsingar sem ganga gegn markmiðinu eru gjarnan endurtúlkaðar, hunsaðar eða dæmdar ógildar. Þetta þýðir þó ekki að fólk sé fært um að trúa hverju sem er eða draga hvaða ályktun sem er. Þvert á móti leitast fólk ávallt við að vera rökvíst og að geta réttlætt skoðanir sínar svo þær hljómi sannfærandi í eyrum annarra. Til þess að safna sönnunum leitar fólk í minni og raðar saman þekkingu sem það býr yfir svo úr verða nýjar réttlætanlegar skoðanir til samræmis við hina æskilegu niðurstöðu.  (Rannsóknarskýrsla Alþingis, 277 - 278)

Ein ástæða þess hve markmiðadrifin hugsun er áhrifamikil og varasöm er að fólk áttar sig ekki á henni og er því ekki tilbúið til að viðurkenna að eitthvað sé bogið við hugsun þess. Fólk á hins vegar frekar auðvelt með að koma auga á markmiðsdrifna hugsun hjá öðrum.

Gagnrýnin hugsun og markmiðsdrifin hugsun eru hugmyndir sem hægt er að skoða út frá rétti einstaklinga til tjáningarfrelsis. Hugmyndirnar draga athygli að því að tjáningarfrelsi er ekki  bara hugtak í fínum ræðum heldur er tjáningarfrelsi hluti af menningu þjóðar og þar verður hver og einn að leggja sitt af mörkum. Frelsi til að tjá sig er grundvöllur þess að uppbygging samfélagsins taki ekki eingöngu mið af þeim sem öskrar hæðst heldur af þörfum allra þegna þess.

Það þarf að huga þurfi að grundvallarmannréttindum í íslensku samfélagi og tjáningarfrelsið er grunnur lýðræðis og mannréttinda.  Tjáningarfrelsi og mannréttindi eru ekki hugtök án inntaks, þau endurspegla grundvallarþætti í réttlátu samfélagi.