Lífsskoðanir í fjölmenningarsamfélagi

Síðustu daga hefur umræðan um trúarbrögð og skóla verið frjó – og er það gott og mikilvægt.

Einn þráður í umræðunni er hlutverk trúar í fjölmenningarsamfélagi. Þar hafa hugtökin fjölmenningarsamfélag og lífsskoðun verið áberandi. Hugtakið lífsskoðun nær yfir hvers kyns trúarbrögð og stefnur. Lífsskoðun er eitthvað sem allir menn búa að, það er afstaða sem mótar starf þeirra. Lífsskoðun getur stjórnast af trú á vald markaðarins eða mátt peninga, trúa á skynsemi mannsins og getu hans, fylgni við hugmyndir Jesús, Buddha eða Allah
– eða sambland af þessu öllu.

Í viðtali á Bylgjunni fyrr í vikunni tókust á tvö andstæð sjónarhorn. Annars vegar sú skoðun að kristni sé hin eina rétta lífsafstaða og því yrði að finna henni stað í skólum og hins vegar sú afstaða að lítil þörf væri fyrir trúarbrögð í fjölmenningarsamfélagi (í það minnsta í skólum).

Í bókinni The Puppet and the Dwarf: The Perverse Core of Christianity  fjallar slóvneski heimspekingurinn og kommúnistinn Slavoj Žižek um hlutverk trúarbragða (einkum kristninnar) í nútímasamfélagi. Hann gagnrýnir hvernig litið er á hlutverk trúar í lífi vesturlandabúa og dregur  fram tvö sjónarmið sem hann telur vera ríkjandi í umræðu á vesturlöndum. Annars vegar er kristin lífsafstaða notuð til að gagnrýna fjölmenningu, rökstyðja einsleitni samfélaga og sýna fram á yfirburði kristni og hins vegar sjónarmið sem lítur á trú sem persónulegt einkamál og þeir sem eru kristnir þurfi á trúnni að halda sem sjálfshjálparaðferð eftir að hafa farið út af sporinu í lífinu.

Bæði þessi sjónarmið gagnrýnir Žižek og telur þau leiði okkur aftur á bak í umræðunni.

Að dómi Žižek þurfa allir menn að hafa vel grundvallaða lífsskoðun. Lífsskoðun er eitthvað sem þróast alla ævi, frá frumbernsku til fullorðinsára. Í samfélagi eru einstaklingar sífellt að byggja við og breyta hugmyndum sínum og móta hegðun sína og afstöðu með tilliti til þess sem gerist í umhverfinu. Lífsafstaða fólks mótar síðan aftur umhverfið –  sem aftur breytir hugmyndum fólks og framkomu.

Žižek telur að til þess að geta verið gagnrýninn á samfélag sitt og tekið ákvarðanir við erfiðar aðstæður sé nauðsynlegt að hafa skýra lífsskoðun. Ólík hugmyndafræði nýtist best þeim sem hafa þroskaða lífsskoðun og til að þroska lífsskoðun sína þurfa einstaklinga að fá tækifæri til að ígrunda eigin afstöðu og bera hana saman við afstöðu annarra.

Því er nauðsynlegt að búa við fjölbreyttar lífsskoðanir sem fá rúm í samfélaginu til að takast á. Það þarf að gefa ólíkum skoðunum tækifæri til að dýpka sjónarhorn fólks, víkka sjóndeildarhring þess og skapa nýja þekkingu. Að gersneiða hluta mannlegs samfélags lífsskoðunum er ómögulegt því ekki er hægt að skilja á milli  einstaklinga og lífsskoðanna þeirra.

Tilraun til að hreinsa trúarbrögð úr stofnunum er því dæmd til að mistakast. Á sama hátt er tilraun til að leiða fólk í  allan sannleikann um hina einu sönnu trú ekkert annað en barátta við vindmyllur.

Upplýsingar um ólíka afstöðu fólks (hvort sem það eru lífsskoðunarfélög eða önnur félög), ólíkar stefnur, lífsskoðanir og afleiðingar þeirra er þekkingarbrunnur sem mikilvægt er að kynna fyrir fólki, hvort sem það eru börn eða fullorðnir.

Íslenska skólakerfið á að keppast við að ala upp einstaklinga sem hafa styrk til að velja og hafna, þekkja hvað þeir vilja og hafa getu til að finna sína eigin afstöðu til álitamála. Ef við tökum úr skólanum fjölbreytt tilefni til umræðu um trúarleg álitamál og ólíkar lífsskoðanir verða tækifærin sem börnunum er gefin til að glíma við eigin lífsskoðun mun færri.