(Birtist á Smuginni í janúar 2012)
Á íbúafundi um verðtrygginguna í gær var rætt um stöðu lántakenda og verðbólgu síðustu ára. Á fundinum kom fram að ástand fjölda heimila er mjög slæmt, afborganir lána hafa hækkað og meiri en helmingur lánanna er til kominn vegna verðtryggingarinnar. Á fundinum voru málefnalegar umræður og fundarmönnum þótti réttilega nóg komið.
Árið 1980 byggðu foreldrar mínir hús í nýju hverfi. Þau höfðu góðar tekjur og sáu að sjö manna fjölskylda gat ekki búið lengur í þriggja herbergja íbúð. Í júní árið áður hafði þingið sett svokölluð Ólafslög sem fela í sér verðtryggingu fjárskuldbindinga. Á þeirri stundu sem þau tóku ákvörðunina um húsbygginguna höfðu þau enga möguleika á að sjá fyrir þær hörmungar sem þau voru að kalla yfir sig.
Næstu 10 ár snérist líf þeirra um að bjarga sér frá gjaldþroti og uppboðum og við systurnar sáum varla foreldra okkar á meðan á því björgunarstarfi stóð. Ég man vel eftir mömmu grátandi yfir lánayfirlitinu og í baráttu þeirra við yfirlitið voru sumarfrí og verklausar stundir ekki lengur hluti af lífi fjölskyldunnar. Þeim gekk aðeins það eitt til að eignast þak yfir höfuðið.
Sem barn vissi ég ekkert um verðtryggingu en ég sá að þeir sem höfðu byggt hús nokkrum árum fyrr gátu leyft sér ýmislegt sem fólkið í götunni okkar gat ekki. Allir í götunni virtust vera í sömu stöðu. Þeir sem ekki höfðu möguleika á endalausri vinnu misstu húsin sín eða seldu án þess að eiga nokkra möguleika á því að húsverðið dekkaði skuldir. Í mínum huga var algerlega augljóst að það var eitthvað mikið að því kerfi sem foreldrar mínir voru lentir í og það stríð sem þau þurftu að há var handan þess sem hægt er að ætlast til af nokkrum manni.
Á mynd sem fengin er úr safni DataMarket og byggir á gögnum frá Hagstofu Íslands og Rannsóknanefnd alþingis má sjá þróun verðbólgu frá 1980. Þar má sjá að á þeim tíma sem foreldrar mínir greiddu af verðtryggðum lánum sínum var verðbólgan 11-102%. Eftir hrun hefur hún verið 8-17% og við erum sannarlega að sligast.
Þau áhrif sem verðtryggingarkerfið hafði á líf fjölskyldunnar milli 1980-1990 er eitthvað sem fólk í siðuðu samfélagi á ekki að þurfa að eiga von á. Við getum ekki lifað við að líf heilla kynslóða sé reglulega lagt í rúst. Það er ekki bara forgangsmál heldur lífsnauðsynlegt að afnema verðtrygginguna. Við þurfum að taka þennan kross frá almennum borgurum og láta þá sem hafa völd til að bregðast við hagsveiflum taka á sig ábyrgðina.
Ég er ekki viss um að þeir sem sömdu verðtryggingakerfið hafi gert sér grein fyrir að þeir væru að hneppa þjóðina í fjötra, en núverandi stjórnmálamenn ættu að sjá þetta greinilega. Takk fyrir þessa grein. Hún segir það sem þarf og það er að ekkert kerfi á að vera þannig, að öll ábyrgð liggi hjá þeim sem ekkert val hafa og ekkert vald hafa til að stjórna sinni vegferð.
ReplyDeleteEftir óðaverðbólgu á 8. áratugnum sem fór í 80% og át upp sparifé og lífeysi fólks var tekin upp vísitölubinding bæði lána og launa.Mig minnir að það hafi verið 1979. Launin hækkuðu þá jafn mikið og lánin. En verðbólgan óð áfram upp og þá fundu menn upp á því að banna vísitölubindingu launa. Þá hófst það óréttlæti sem enn stendur. Þegar lán hækka meira en laun þyngist afborgunarbaggi launafólks. Sennilega hafa ófarir foreldra þinna, Inga, byrjað upp úr 1984. Þetta var kallað misgengi og þá varð til Sigtúnshópurinn sem Ögmundur var forsprakki fyrir og barðist fyrir réttindum þeirra sem bjuggu við það um árabil að lán hækkuðu mun meira en laun. Um þetta segir m.a. í Wikipediu: Undirrótin að verðbólgunni var óstöðugt efnahagslíf og sveiflur í afla og aflaverðmæti. Auknar tekjur í sjávarútvegi gátu leitt til almennra launahækkana sem svo orsökuðu hækkanir á vöru og þjónustu í þjóðfélaginu öllu. Svo kom babb í bátinn í fiskveiðum og þá gripu stjórnvöld oft til gengisfellinga en við það lækkar krónan í verði miðað við erlenda mynt. Þá fengu Íslendingar fleiri krónur fyrir útflutningsvörur en að sama skapi hækkuðu innfluttar vörur í verði. Vísitölubinding launa átti að tryggja hag launþega en í því fólst að kaupið hækkaði í samræmi við aðrar hækkanir. Þetta olli víxlverkandi hækkunum kaupgjalds og verðlags og verðbólgan óð áfram. Sumir hagfræðingar hafa sagt að léleg hagstjórn hafi verið meginskýringin á því að verðhækkanir fóru úr böndunum. Ráðamenn hafa ekki sýnt nógu mikið aðhald í peningamálum auk þess sem mikil ríkisafskipti og margar aðgerðir stjórnvalda hafa ýtt undir þenslu á þjóðfélaginu.[heimild vantar]Verðbólgan át upp sparifé landsmanna og um árabil þótti það hámark heimskunnar að eiga peninga á bankareikning.[heimild vantar] Þeir sem áttu fé á milli handa reyndu að koma því í lóg sem fyrst og oft var sagt að steinsteypa væri besta fjárfestingin. Óskynsamlegar fjárfestingar voru einn af fylgikvillum verðbólgunnar auk þess sem hún sljóvgaði verðskyn almennings. Fólk vissi aldrei almennilega hvað hlutirnir kostuðu enda breyttist verðið ört. Þorvaldur Örn
ReplyDelete