Íslensk lýðræðishefð

(Birtist á Smugunni í október 2012)

Nú í haust skrifaði ég meistararitgerð þar sem ég rannsakaði nýjar kenningar í stjórnun sem byggðu á kenningum um hrein tengsl (Giddens, 1999) og opið hjarta (Heifetz og Linsky, 2005).  Kenningarnar byggja því að sá sem stjórnar sé fullkomlega heiðarlegur í öllum sínum hugsunum og störfum. Þessar kenningar ganga út frá því að í nútímasamfélagi þurfi að endurhugsa samskipti milli manna og byggja upp stofnanir samfélagsins á nýjum grunni.

Það sem leiddi mig að þessum kenningum voru rannsóknir Svans Kristjánssonar stjórnmálafræðings en hann hefur rannsakað íslenska lýðræðishefð fyrir lýðveldisstofnun. Rannsóknir Svans byggja á gömlum alþýðuritum á íslandi sem m.a. gengu manna á milli innan ungmennafélaganna. Á Íslandi þróaðist hugmyndin um lýðræði innan frjálsra félagasamtaka snemma á síðustu öld en átti sér líka rætur rætur í erlendum og trúarlegum áhrifum. Hugmynd Íslendinga um lýðræði byggði á að lýðræðið sprytti frá grasrótinni og leiddi þaðan óslitið út í samfélagið. Hugmyndirnar um lýðræði sem óslitinn feril olli því að Íslendingar sáu enga andstæðu milli frelsis einstaklings og frelsi þjóðarinnar og engan eðlismun á hugmyndinni um beint lýðræði og fulltrúarlýðræði. Leið Íslands til lýðræðis mótast af þeirri viðleitni manna að sætta ólík sjónarmið með hugmyndinni um frjálsa einstaklinga sem hliðstæðu lýðræðis í sjálfstæðu ríki.

Það er því rangt sem stundum er haldið fram í umræðunni að á Íslandi hafi ekki þróast raunverulegt lýðræði. Staðreyndin virðist hins vegar vera sú að sú þroskaða lýðræðishefð sem hér hafði þróast tapaðist niður við lýðveldisstofnun. Lýðveldisstofnunin var markmið í sjálfu sér og eftir það virðist sú lifandi tilfinning sem Íslendingar höfðu fyrir lýðræðinu hafa dofnað. Umgengni stjórnmálamanna og embættismanna við fulltrúalýðræðið virðist einnig hafa valdið því að íslenskur almenningur missti trú á getu sinni til að hafa áhrif og þar af leiðandi trúna á að vilji fjöldans gæti orðið að veruleika á Alþingi.

Í arfleigð ungmannafélaganna, málfundafélaganna og lestrarfélaganna eigum við eina merkilegustu lýðræðistilraunir sem gerðar hafa verið. Á þeim grunni getum við endurnýjað trúna á lýðræðið og skapað samfélag þar sem almenningur getur haft raunveruleg áhrif.