Icesave = Íslenska leiðin

Þegar Icesave málið skall á okkur árið 2008 vann ég að alþjóðlegu verkefni þar sem m.a. var kona frá Bretlandi. Hún var geysilega reið yfir því að Íslendingar hefðu látið sér detta í hug að tryggja ekki innistæður Breta í íslenskum bönkum. Hún taldi að sparifé fólks byggði á grundvallarhugmyndum um eignarétt og hvert ríki hefði þá frumskyldu gagnvart almennum borgurum að verja þann eignarétt. Ríki sem svo mikið sem hugsaði um að seilast í sparifé landsmanna átti skilið að fá á sig hryðjuverkalög.

Hafði þessi kona hugsanlega eitthvað fyrir sér?

Erum það við Íslendingar sem skiljum ekki grundvallarhlutverk ríkisins og einfaldan eignarétt?

Erum það við sem sættum okkur við eignaupptöku sem þessi breska kona hafði aldrei látið sér detta í hug?

Var verið að gera í Bretlandi það sem við höfum látið bjóða okkur í tugi ára?
Brenna upp sparifé okkar þegar stórir fjármagnseigendur, ríki eða grunnatvinnuvegir eru í niðursveiflu?

Þannig voru lífeyrissjóðir notaðir, þannig voru samvinnufyrirtækin notuð, þannig var kauphöllin og hlutabréfabólan fjármögnuð (hver á ekki ónýt hlutabréf í Decode og  OZ??). Lífeyrissjóðir hrynja, fyrirtæki eru gefin frá þjóðinni, auðlindir gefnar útvöldum, sparifé brennur upp í hlutabréfum sem áttu að vera örugg fjárfesting – og það þykir bara næstum sjálfsagt á Íslandi.

Í peningaspilinu Matador sem gefið var út á síðustu öld var íslenskri æsku kennd grundvallaratriði í íslenskri hagstjórn.  Í spilinu var kennt hvernig nauðsynlegt og eðlilegt væri að tímasetja innflutning og innkaup út frá gengisfellingum sem voru stöðugt yfirvofandi. Til að verða maður með mönnum var mikilvægt að hafa aðgang að erlendum gjaldmiðli og réttar upplýsingar um fyrirhugar breytingar á gengi til að geta hagnast á gjaldmiðlaskiptum. Í spilinu var engin framleiðni heldur högnuðust leikmenn á happdrættisvinningum, veðsetningum, gengisfellingu og leigutekjum.

Gengisfellingar höfðu lengi bæði tögl og haldir í íslensku efnahagslífi. Grunnatvinnuvegir voru studdir með gengisfellingum sem síðan voru fjármagnaðar úr vasa almennings í gegnum aukna verðbólgu. Verðbólgan eyddi upp kjarasamningsbundnum launahækkunum fólks og sparnaði í bönkum. Með verðtryggingunni var gerð tilraun til að verja sparnað fólksins í landinu en um leið var verðbólguhækkunum bætt á lán almennings.

Lífeyrissjóðir halda utanum sparnað landsmanna. Í bankahruninu tapaðist mikill hluti þess sparnaðar en með verðtryggingunni er hægt að fara auðvelda leið í vasa landsmanna til vinna upp tapið. Á sama hátt geta bankarnir endurnýjað styrk sinn og jafnvel haft áhrif á gengi, verðbólgu og verðtryggingagróðann með því að selja og kaupa erlendan gjaldeyri. Matador hagfræðin lifir enn góðu lífi.

Við stýrið standa menn og konur sem hafa völd og áhrif. Niðurstaða nýútkomnar skýrslu um kosti og galla verðtryggingar er sú að íslensk hagstjórn hefur aldrei verið í lagi. Í skýrslunni segir: „Óvitaskapur er eiginlega orðið sem kemur upp i hugann þegar litið er til allra þeirra fálmkenndu atrenna til þess að ná verðbólgunni niður með alls kyns handaflsaðgerðum, snúningum og reddingum“. Saga íslenskrar efnahagsstjórnar er saga Icesave, við erum vön því að kauphækkanir séu teknar af okkur, sparifé okkar og lífeyrir skertur – í fálmkenndum snúningum og reddingum. Þannig hefur þetta alltaf verið hér. Það fær enginn íslenskan almenning til að ærast af réttlátri reiði út af því sem breska vinkona mín kallaði þjófnað eða ólöglega eignaupptöku.

Hagkerfi sem byggði á sýndargróða bankanna hrundi og einhverjir gerðu sér vonir um nýjar áherslur í hagstjórn á Íslandi. Stöðugar fréttir af gengisbraski og misnotkun á gjaldeyrishöftum vekja upp spurningar hvort í gjaldeyrishöftunum séu falin ný tækifæri fyrir spákaupmennsku. Vanmáttur stjórnvalda gagnvart gömlum íslenskum hefðum er átakanlegur og verðtryggingin mjólkar almenning sem aldrei fyrr. Verðbólgan minnkar kaupmátt, lífeyrissjóðir og bankar fitna á fjósbitanum og Þar koma fram gamalkunnug stef íslenskar Matadorhagfræði.

Og auðvitað er það almenningur sem borgar – það er íslenska leiðin.