Frelsum umræðuna

Undanfarna áratugi hafa komið fram stefnur í hugvísindum sem vinna að því að afhjúpa hvernig vald í samfélögum er markvisst notað til að halda fólki niðri. Fjöldi fólks hefur sótt innblástur í þessar hugmyndir til að breyta stöðu sinni í samfélaginu og slíta sig frá ýmis konar öflum sem halda því niðri. Það getur verið kúgun samfélags eða hópa innan þess, kúgun annarra einstaklinga eða kúgun sem fólk býr til með eigin sjálfsmynd eða hugarfari.

Félagslegt réttlæti í samfélaginu er markmiðið og í þeirri ferð þarf að afhjúpa og endurskoða grunnhugmyndir. Það þarf að horfa á stöðu fólks frá öllum sjónarhornum og og taka inn í myndina að ekki er hægt að aðskilja daglegt líf og félagslega stöðu frá andlegu lífi eða stöðu í þjóðfélaginu. Heilbrigt samfélag stuðlar að þroska fólks á öllum sviðum. Þroski í samfélagin byggir á samskiptum við aðra, vilja til að taka völdin í eigi hendur og getu til að stýra eigin lífi. Til að þessu markmiði verði náð þarf samfélagið að standa með þeim sem þurfa að gera breytingar og leiðrétta stöðu sína í samfélaginu.

Eitt af því sem getur fjötrað einstaklinga í íslensku samfélagi og hindrað þá til að taka völdin í eigin hendur er kúgun í opinberri umræðu.  Opinber umræða um mikilvæg mál er oftast byggð á valdabaráttu ólíkra afla sem skera niður umræðuna og einfaldaða hana í sjónarmið sem réttlæta ákveðin markmið og hugmyndir. Ef umræðunni er leyft að þróast á þennan hátt verður hún marklaus, án augljóss tilgangs og nauðsynlegs flæðis þar sem rök byggja hvert á öðru.

Venjulegt gott fólk sem ekki hefur formleg völd en vill komast að kjarna málsins getur ekki tekið þátt í slíkri umræðu. Allt sem það segir er slitið úr samhengi, rifið niður og notað sem réttlætingu „leyfðra“ hugmynda. Dregið er úr trúverðugleika þess með því að tengja það markmiðum og hópum. Eðlilegt fólk hræðist að tjá sig því það vill ekki eiga á hættu að festast í skilgreiningu umræðunnar eða verða óaðvitandi  baráttumenn ákveðinna valdahópa.

Hlutverk opinberrar umræðu í þágu heildarhagsmuna ætti að sýna fram á misnotkun valds og draga fram forréttindahópa sem hafa myndast í samfélaginu. Forréttindi eins hóps er alltaf á kostnað annars og því misrétti í sjálfu sér. Umræða sem föst er í áróðri og kúgun nær ekki að fanga þessa misnotkun. Þannig kemur umræðan í veg fyrir að óréttlæti samfélagsins afhjúpist en festir í sessi núverandi valdakerfi. Án þess að fá sjónarmið sem flestra á samfélaginu fáum við ekki rétta heildarmynd og þá er erfiðara með átta sig á því hverju þarf raunverulega að breyta.

Núerandi umræðumenning beinir sjónum sínum að viðvarandi átökum gamalla hugmyndakerfa um valdið sem falið er í efsta lagi samfélagsins og missir því sjónar á þeim áhrifum sem það hefur á neðri lögin. Höfum við t.d. einhverntíman séð umræðu milli fatlaðs einstaklings og fulltrúa félagsmálayfirvalda í sjónvarpi eða útvarpi? Eða beinskeitta umræðu sjómanns og fulltrúa hafrannsóknarstofnunar um mælingar á stofnstærð? Eða fulltrúa umhverfisráðuneytis og liðsmanna jeppasamtaka að ræða akstur utan vega? Eru við ekki öll hagsmunaaðilar í sama samfélaginu?

Að skapa réttlátt samfélag er að skapa samhljóm milli fólks, samfélags og náttúru. Ekkert svið er utan áhrifasviðs íbúa samfélagsins og afskipti af hverju sem snertir líf þeirra er bæði ábyrgð og skylda. Á þeim forsendur geta allir tekið þátt í umræðunni og markmið þess sem stýrir ætti að vera að vernda þetta sjónarhornið og vinna að því að afhjúpa þær hugmyndir sem ekki varpa frekara ljósi á málefnin.