Útifundur um nýja stjórnarskrá - Erindi flutt 10. mars 2013

Að eiga sér draum um nýja stjórnarskrá Íslenska lýðveldisins virðist vera þróast úr í hálfgert mók. Tíminn að renna út, fundarsköp forseta eru málinu óhagstæð og málþófið liggur í leyni. Draumurinn er að hægt og rólega að missa litinn og bráðum verðum við öll að vakna.

Ég get vel staðið hér og fjallað um einstakar greinar og hvaða hugsanlegu og alvarlegu afleiðingar þær geta haft í óskilgreindri framtíð. Ég ætla ekki að gera það. Ég ætla að tala um andann í nýju stjórnarskránni og þá samfélagssýn sem hún byggir á.

Því það er það sem er mikilvægt fyrir okkur hér.

Nýja stjórnarskráin byggir á hugsun sem er ólík þeirri gömlu. Þess vegna er ekki hægt að meta nýju stjórnarskránni með hugmyndum gamla valdakerfisins. Það er ekki hægt að gagnrýna nýju stjórnarskránna út frá gildismati og mannskilningi 19. aldarinnar þar sem konungur bar höfðu og herðar yfir þegna sína. Við getum ekki metið hugmyndirnar ef við erum föst í þeirri hugsun iðnbyltingar um að almennir borgarar í samfélagi séu lítið meira en tennur í tannhjólum atvinnulífsins. Sú hugsun byggir á því að sumir einstaklingar hafi meira gildi í samfélaginu en aðrir.Hún byggir á því að það þurfi forréttindastéttir til að hafa vit fyrir almenningi.

Nýja stjórnarskráin byggir á nýrri hugsun um það hver á samfélagið. Hún byggir á því að völdin eru færð frá forréttindahópum til almennings. Nýja stjórnarskráin miðlar þeirri hugmynd að kosningar á fjögurra ára fresti er ekki fullnægjandi lýðræði.

Gleymum því ekki að Nýja stjórnarskráin er tilraun til að laga það sem olli hruninu árið 2008. Hugmyndir nýju stjórnarskrárinnar um lýðræði, sterkar stofnanir, mannréttindi og aðgengi að Upplýsingum vinna að því að koma böndum á þá samfélagsgerð sem fyrir hrun fékk leyfi til að ganga allt of langt.

Hún er tilraun til að fanga það sem var inntak hugmyndarinnar um Nýja Íslandi. Það er ekki barnalegt eða ómerkilegt við þá hugmynd. Hún sýnir bara að í samfélaginu okkar er gott fólk sem er tilbúið að vera til hvort fyrir annað. vinna saman og virða hvort annað í stað þess að vera í stöðugri samkeppni.

Ég hef verið kjörinn fulltrúi síðan 2006. Ég segi að við hrunið breyttist allt. Forréttindastéttin gaf eftir, menn urðu hræddir. Það var ekki lengur fyndið að ræða um að upplýsingar væru opinberar og ákvarðanatökur faglegar, þó mikið lægi við.

Í dag er glugginn farinn að lokast. Pukrið er byrjað aftur, leyndin sést víðar og víðar. Einn og einn er farinn að leyfa sér þreytuleg andvarp þegar talað er um að setja peningavaldinu skorður.Hugmyndir um að ákvarðanir almenning séu lítils virði eru aftur farnir að öðlast viðurkenningu. Sannfæringin um að slíkar ákvarðanir séu illa ígrundaðar, byggðar á einfaldri hugsun, sérhagsmunum og tilfinningasemi.

En ég skal segja ykkur leyndarmál.

Við kjörnir fulltrúar tökum stundum illa upplýstar ákvarðanir, margir kjörnir fulltrúar eru líka með einfalda hugsun, margir skilja ekki mjög flókna hluti. Taka jafnvel ákvarðanir í hita leiksins. og ég fullyrði að stundum má spyrja sig hvort ákvarðanir eru teknar með almannahag í huga. Kjörnir fulltrúar eru í stuttu máli alveg eins og allir aðrir – og það er gott – því þannig á lýðræðið að vera.

En einmitt þess vegna er grundvallaratriði að lagaumhverfið veiti aðhald, tryggi fagmennsku og eftirlit.

Það er kjarni málsins.

Ég vil að stjórnarskráin veiti aðhald og ég vil að valdið í samfélaginu sé hjá almenningi. Ef við hugsum okkur fullkomið jafnræði. þá eru Þingmennirnir 63 búnir að nota sín 63 atkvæði, bæði í kosningu til stjórnlagaráðs og í þjóðaratkvæðagreiðslunni 20.október. Þeir eru því búnir að segja sína skoðun rétt eins og við hin.

Þess vegna ættu þeir að hleypa nýju stjórnarskránni orðalaust í gegnum Alþingi. Að mínu mati er slíkur áfangi nýju stjórnarskránni vel sæmandi.

En það gerist kannski bara í draumalandinu – eða hvað?